Gelin hep birlikte bu soruların cevaplarını arayalım.
Küresel Ligde Türkiye’nin Yeri nedir?
2024 ve 2025 verilerine bakıldığında, Türkiye’nin tarımsal hasılada yaklaşık 74 milyar dolarla Avrupa’da 1., dünyada da ilk 10 (genellikle 7. veya 8. sıra) içerisinde yer aldığı biliniyor. Özellikle fındık, kiraz, incir ve kayısı gibi ürünlerde dünya lideriyiz. Fakat performans sadece "toplam üretim miktarı" ile ölçülmediğinden, "verimlilik" ve "birim alandan sağlanan değerler" öne çıktığı için bu kriterlere göre tablo büyük ölçüde değişiyor. İşte bazı alanlarda Türkiye’den daha iyi performans sergileyen ülkeler ve hangi yönleriyle bizden bir adım öne çıkıyor bir görelim:
- Teknoloji ve Verimlilikte Öne Çıkan Hollanda: Türkiye'den yaklaşık 19 kat daha küçük bir yüz ölçümüne sahip olmasına rağmen, tarımsal ihracatta dünya ikincisidir. Türkiye'nin geleneksel yöntemlerle zorlandığı "birim alandan (bir dönümden) alınan verim" konusunda olsun, dikey tarım ve kontrollü sera sistemlerinde olsun bize göre açık ara öndedir.
- Su Yönetimi ve Çöl Tarımında İsrail: Coğrafi yönden birçok kısıtlarına rağmen İsrail, damla sulama teknolojileri ve tuzlu suyun arıtılmasıyla tarımda ciddi adımlar atmaktadır. Türkiye'nin su stresi yaşayan bölgeleri düşünüldüğünde, İsrail'in bu teknolojik adaptasyon performansı bizim için iyi bir örnek teşkil edebilir.
- Hayvancılık ve Süt Üretiminde Yeni Zelanda ve Danimarka: Bu ülkeler, özellikle büyükbaş hayvancılıkta ıslah çalışmaları ve kooperatifleşme sayesinde hayvan başına süt ve et verimi bakımından Türkiye’den çok daha yüksek bir performansa sahiptir.
- Balıkçılık ve Su Ürünlerinde Norveç: Türkiye, özellikle çipura ve levrek üretiminde Avrupa'da zirveye oynasa da Norveç, teknolojileriyle katma değerli üretimde (somon üretimi ve derin deniz balıkçılığı) neredeyse küresel standartları belirlemektedir.
Peki Türkiye Ne Yapmalı?
Aslında Türkiye'nin potansiyeli rakiplerinden çok daha büyük, ancak bunu kinetik enerjiye çevirmek için bir takım stratejik adımlara ihtiyaç var. Bu hususta konu uzmanlarına göre "yakalayıp geçme" formülü şu dört ana temel üzerine inşa edilebilir:
- Planlı Üretim ve Havza Bazlı Model: Çiftçinin o yıl ne ekeceğine piyasadaki spekülatif etkenler değil, devletin havza bazlı verimlilik haritaları karar vermelidir. Örneğin, su stresi olan bölgelerde mısır yerine daha az su tüketen başka ürünlerin bulunup teşvik edilmesi özellikle, Su Verimliliği Stratejisi açısından bir başlangıç olabilir. Bunun gibi daha pek çok kriter uzmanlarca belirlenebilir.
- Dijital Tarım ve Ar-Ge Çalışmaları: Tohumda dışa bağımlılığı tamamen bitirecek Ar-Ge çalışmaları hızlandırılmalıdır. Bu konuda üniversiteler, enstitüler ve diğer devlet kurumları ne yapıp edip birlikte çalışma planları yapmalı ve sıkı sıkıya bunu uygulamalıdır. Özellikle yeni teknolojik olanaklar bir bir ele alınmalı, daha kaliteli ve bol ürünler “nasıl elde edilebilir” tespit edilmelidir. İHA’larla ilaçlama, akıllı sulama sistemleri ve toprak analizine dayalı gübreleme (Hassas Tarım) artık bir lüks değil, zorunluluk haline getirilmelidir.
- Kooperatifleşme ve Lojistik Destekler: Küçük aile işletmelerinin Hollanda örneğinde olduğu gibi güçlü kooperatifler veya sivil toplum kuruluşları altında birleşmesi hem girdi maliyetlerini düşürmek hem de üreticinin pazarlık gücünü artırmak için gereklidir. Tarım ve Orman Bakanlığımızın uzun zamandır dile getirdiği "Tarladan çatala" sloganı ile lojistik zincir modernize edilerek %30’lara varan ürün zayiatı da engellenmelidir.
- Mera Hayvancılığı ve Genetik Islah: Canlı hayvan ve kaba yem ithal eden değil, kendi meralarını tam olarak rehabilite etmiş ve yüksek verimli yerli ırkları geliştirmiş bir Türkiye olmalıdır. Bunu yaparak hayvancılıkta maliyetler yaklaşık %40 aşağı çekilebilir. Böylece hayvancılıkta kar artırılıp önemli bir istihdam alanı oluşturulacaktır.
Bunun için Ne Kadar Zamana İhtiyacımız Var?
Tarım sektörü, sanayide olduğu gibi bir gecede "şalter indirilip kaldırılan" bir alan değildir. Çeşitli biyolojik süreçlere ve topraksal döngülere sahiptir. Böylece ihtiyaç duyulan zaman:
- Kısa Vadede (1-3 Yıl): Planlı üretim modelinin tam uygulanması ve destekleme sisteminin yeniden revize edilmesiyle kısa sürede gıda enflasyonu ve arz güvenliği kontrol altına alınabilir.
- Orta Vadede (5-10 Yıl): Ülkemizin uygun olan bölgelerinde sulama altyapısının %100 kapalı sisteme geçmesi, tohum ıslah çalışmalarının sürdürülmesi ve dijital tarım araçlarının da Anadolu genelinde yaygınlaşması ile sağlanabilir.
- Uzun Vadede (15+ Yıl): Türkiye'nin yüksek teknolojili tarım ihracatçısı Hollanda gibi bir dev haline gelmesi, eğitimli genç nüfusun tarıma yeniden kazandırılması ve yapısal reformların kültürel ve bölgesel alışkanlıklar dikkate alınarak köklü bir değişime dönüştürülmesiyle mümkündür.
Sonuç olarak; coğrafya bir kaderdir ve bu, Türkiye'nin doğru bir stratejiyle "tarımsal süper güç" olmaya fazlasıyla müsait olduğunu göstermektedir. 2024 itibarıyla 74 milyar dolar olan tarımsal hasıla rekorumuz, Türkiye'nin doğru yolda olduğunu ancak verimlilik odaklı bir "vites yükseltmeye" ihtiyacı bulunduğunu kanıtlamaktadır. Eğer 2030’lu yılların başında güncel teknolojiyi toprağa tam anlamıyla adapte edebilirsek, sadece Avrupa’nın değil, dünyanın da en önde gelen tarımsal üreticileri arasına girmek hayal değildir.